Postępowanie nakazowe

To najbardziej rygorystyczne i sformalizowane postępowanie sądowe, pozwalające na dochodzenie roszczeń pieniężnych lub świadczenia innych rzeczy zamiennych. Opiera się na założeniu, że podstawa faktyczna roszczenia została już udowodniona za pomocą dołączonych do pozwu dokumentów, które nie budzą wątpliwości. Dokumentami, na postawie których można żądać wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym są:

• dokument urzędowy – sporządzony w przepisanej formie przez powołane do tego organy władzy publicznej i wydany w ramach ich kompetencji;
• zaakceptowany przez dłużnika rachunek, czyli każdy dokument rozliczeniowy, z którego wynika fakt przesunięcia określonego towaru (np. faktura, dokument WZ podpisany przez dłużnika lub osobę go reprezentującą);
• wezwanie dłużnika do zapłaty i pisemne oświadczenie dłużnika o uznaniu długu;
• zaakceptowane przez dłużnika żądanie zapłaty, zwrócone przez bank i niezapłacone z powodu braku środków na rachunku bankowym.

Sąd wydaje również nakaz zapłaty przeciwko zobowiązanemu z weksla, czeku, warrantu lub rewersu należycie wypełnionego, których prawdziwość i treść nie nasuwają wątpliwości.
Kierując pozew o zapłatę, należy w nim wyraźnie sformułować wniosek o wydanie przez sąd nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym oraz załączyć dokumenty, w oparciu o które sformułowane zostało żądanie wydania nakazu zapłaty.
Etapy postępowania
Postępowanie nakazowe w pierwszej fazie odbywa się z wyłączeniem jawności, na posiedzeniu (posiedzenie niejawne, a nie rozprawa), bez udziału powoda oraz pozwanego, który aż do momentu doręczenia mu wydanego przeciwko niemu nakazu najczęściej nie wie, że toczy się przeciwko niemu postępowanie sądowe. Sąd na tym etapie bada, czy istnieją podstawy do wydania nakazu zapłaty, a więc:

• czy powód dochodzi pozwem świadczenia pieniężnego lub świadczenia zamiennego;
• czy należycie udowodnił dochodzone roszczenie za pomocą określonych dokumentów.

Gdy zabraknie którejś z tych przesłanek, sąd odmówi wydania nakazu zapłaty i skieruje sprawę do postępowania zwykłego, wyznaczając rozprawę. Nie wyda nakazu zapłaty także wtedy, gdy:

• treść uzasadnienia pozwu lub załączonych dokumentów budzą wątpliwość co do istnienia roszczenia, jego zasadności lub wysokości;
• doręczenie nakazu zapłaty pozwanemu nie może nastąpić na terytorium Polski (miejsce zamieszkania nie jest znane).

Wydając nakaz zapłaty, sąd natomiast orzeka, że pozwany w ciągu 14 dni od dnia doręczenia nakazu (wraz z odpisem pozwu) ma zapłacić powodowi oznaczoną w nakazie kwotę wraz z kosztami postępowania albo w tym terminie wnieść zarzuty. Z chwilą doręczenia pozwanemu nakazu zapłaty wraz z odpisem pozwu, biegnie przeciwko pozwanemu 14-dniowy termin na złożenie zarzutów. Pismo zawierające zarzuty pozwany ma obowiązek wnieść do sądu, który wydał nakaz zapłaty. W piśmie tym powinien wskazać w pierwszej kolejności czy zaskarża nakaz w całości czy w części, przedstawić zarzuty oraz okoliczności faktyczne i dowody na ich poparcie. Prawidłowe wniesienie przez pozwanego zarzutów rozpoczyna drugie stadium postępowania – postępowanie zwykłe z ograniczeniami, których celem jest przyspieszenie postępowania. W postępowaniu toczącym się po wniesieniu zarzutów powód nie może rozszerzyć dochodzonego roszczenia. Ustawodawca wprowadził także granice czasowe dla gromadzenia materiału dowodowego. Dla powoda jest to chwila wytoczenia powództwa. W pozwie winien podać wszystkie okoliczności faktyczne dotyczące roszczenia oraz przedłożyć dowody na ich poparcie. Dodatkowo powód ma termin tygodniowy od dnia doręczenia mu pisma zawierającego zarzuty pozwanego na przedstawienia nowych okoliczności. Dla czynności pozwanego jest to moment złożenia zarzutów od nakazu zapłaty. Sąd pomija niezgłoszone w zarzutach od nakazu zapłaty twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy. Sąd może uwzględnić wnioski zgłoszone przez pozwanego w dalszym toku postępowania, jeżeli występują inne wyjątkowe okoliczności, np. strona nie mogła powołać ich wcześniej bowiem zaginął dokument. W postępowaniu niedopuszczalne jest zgłoszenie powództwa wzajemnego, zaś do potrącenia mogą być przedstawione tylko wierzytelności udowodnione dokumentami, które mogą być podstawą nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym.

Nakaz zapłaty – tytuł zabezpieczenia
Wyjątkowy charakter nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym przejawia się w tym, że od chwili wydania stanowi on tytuł zabezpieczenia. Tytuł ten jest wykonalny bez konieczności nadawania mu klauzuli wykonalności. Nakaz zapłaty jest zrównany pod względem mocy zabezpieczenia z postanowieniem o zabezpieczeniu wydanym w postępowaniu zabezpieczającym. Nakaz zapłaty jest również natychmiast wykonalny – istnieje bowiem możliwość jego wykonania przed jego uprawomocnieniem się. Wyjątkiem są nakazy zapłaty wydane na podstawie papierów wartościowych (weksla, czeku, warrantu i rewersu), gdzie nakaz jest wykonalny po upływie terminu do zaspokojenia roszczenia, czyli 14 dni od prawidłowego doręczenia nakazu pozwanemu.
Natychmiastowa wykonalność orzeczenia, wynikająca z mocy prawa, jest bardzo niebezpieczna dla pozwanego i może prowadzić do dużych komplikacji, jeżeli orzeczenie to zostanie wykonane, a następnie dojdzie w wyniku zaskarżenia do jego zmiany lub uchylenia. Wówczas powód musi zwrócić pozwanemu wszystko to, co uzyskał w następstwie wykonania nakazu.
Pozwany, aby jak najlepiej zabezpieczyć swoje interesy, powinien zatem przy wnoszeniu zarzutów od nakazu zapłaty wnioskować w swoim piśmie o wstrzymanie jego wykonalności. Po rozpoznaniu sprawy w trybie nakazowym sąd rozstrzyga o losach uprzednio wydanego nakazu zapłaty:

• jeżeli uzna żądanie z pozwu za uzasadnione, a argumenty podniesione w zarzutach za bezzasadne, utrzyma w mocy wydany nakaz zapłaty;
• jeśli natomiast roszczenie powoda uzna za udowodnione w części, a w pozostałej części uwzględni zarzuty pozwanego, utrzyma nakaz zapłaty w określonym zakresie, a w pozostałym powództwo oddali;
• może też dać wiarę pozwanemu i nakaz zapłaty uchylić w całości.